side01.JPGside02.JPGside04.JPGside05.JPGside06.JPGside07.JPGside09.JPGside10.JPG

Cmentarz wojenny w Nowodworze Piaski

Zdjecie_10Cmentarz w miejscowości Nowodwór Piaski w gminie Lubartów powstał w sierpniu 1915 roku po walkach frontowych toczonych między wojskami austro-węgierskimi i rosyjskimi, które miały miejsce na terenie Nowodworu, Annoboru, Kozłówki, pól Lubartowskich i Skrobowa w dniach 4-7 sierpnia tegoż roku. W ewidencji austro-węgierskiej ujęto go jako „Ehrenfriedhof nr 1 in Annobór” czyli „Cmentarz honorowy nr 1 w Annoborze”. Dokumentacja międzywojenna ujmuje ten obiekt jako cmentarz wojenny nr 1 w Nowodworze, ale także pod nazwą Annobór.

Początkowo pochowano na nim ciała 429 żołnierzy austro-węgierskich z 14, 36, 55, 58, 59 pułku piechoty i 6, 7, 8, 9, 10 przemyskiego oraz 11, 12, 18, 28, 34 pułku piechoty Landsturm. Ponadto cmentarz stał się miejscem pochówku 1 sanitariusza austro-węgierskiego, a także 193 żołnierzy rosyjskich należących do 14, 15, 107 i 187 pułku piechoty, którzy zmarli w wyniku odniesionych ran lub polegli między 4 a 10 sierpnia 1915 roku.

Istniejący wykaz poległych pochowanych na cmentarzu ujawnia, że większość żołnierzy zginęła lub zmarła w dniach 6-8 sierpnia.

Spoczywający tu wojskowi  należeli do kilku nacji, gdyż zarówno monarchia austro-węgierska  jak i carska Rosja miały charakter wielonarodowościowy. Wśród zidentyfikowanych kilkuset mężczyzn dość często pojawiają się polskie nazwiska między innymi: Balicki, Bednarczuk, Chmiel, Gruszecki, Mazur, Nowak, Węgrzyn, Wierzbicki, Wysocki, Zieliński czy Zwierzyński, co wskazuje, że wielu pochowanych żołnierzy walczących po obu stronach to Polacy, choć w obcych mundurach.

Zdjecie_11Wielu poległych pierwotnie spoczęło w mogiłach rozsianych po okolicznych polach. Część z nich trafiła na urządzane  przez władze austriackie cmentarze. Do momentu odzyskania przez Polskę niepodległości w listopadzie 1918 roku austro-węgierskie służby odpowiedzialne za uporządkowanie kwestii grobów wojennych dokonały ekshumacji ciał i przeniesienia ich na tutejszy cmentarz wojenny.

Podobne operacje miały miejsce w okresie międzywojennym. W latach trzydziestych dokonano przeniesienia szczątków z mniejszych, okolicznych cmentarzy wojennych. Umożliwiały to regulacje prawne, które dotąd nie ujmowały problemu grobownictwa wojennego w swoim ustawodawstwie. Zmieniła to ustawa z 28 marca 1933 roku o grobach i cmentarzach wojennych. Dokonano wówczas komasacji cmentarzy wojennych likwidując wiele z nich. Na jej podstawie w 1934 roku przeniesiono ciała 8 żołnierzy z Majdanu Kozłowieckiego oraz 197 z cmentarza wojennego nr 2 w Nowodworze usytuowanego na wschód od wsi, przy drodze biegnącej do Lubartowa. Część źródeł podaje, że ekshumacji dokonano pod koniec lat dwudziestych.

Zdjecie_12Nieistniejący obecnie cmentarz założony był na planie trapezu o wymiarach 43,5x20x23x30 metrów. Z trzech stron otaczał go wał i rów. Znajdowało się na nim 16 mogił pojedynczych i 6 zbiorowych opatrzonych drewnianymi krzyżami i tabliczkami. Wśród  poległych między 4 a 8 sierpnia 1915 roku żołnierzy znajdowali się przedstawiciele armii austro-węgierskiej i rosyjskiej.

W latach trzydziestych dokonano również ekshumacji i przeniesienia szczątków około 140 wojskowych  z cmentarza wojennego w Kozłówce zewidencjonowanego jako „Ehrenfriedhof nr 3 bei Kozłówka”.  W mogiłach spoczywało 22 legionistów polskich z 2, 4 i 5 pułku piechoty, nieokreślona ilość żołnierzy austro-węgierskich i rosyjskich z 22 i 29 czernihowskiego pułku piechoty. W roku 1934 ciała legionistów przeniesiono na cmentarz parafialny w Lubartowie gdzie upamiętnia ich kamienny pomnik z 1935 roku ozdobiony odznaką legionową i tablicą z napisem „ LEGIONISTOM POLEGŁYM NA TERENIE POW. LUBARTOWSKIEGO W 1915R.”

Przeniesiony cmentarz znajdował się  w środku wsi obok przesuniętego obecnie rozwidlenia dróg do Nowodworu i Dąbrówki. Obiekt miał plan prostokąta o wymiarach 40x34  metry i zaokrąglonych narożnikach. Otaczał go, podobnie jak inne tutejsze miejsca pochówku, rów i wał. Obejmował 12 mogił pojedynczych i 15 zbiorowych, na których stały drewniane krzyże z tabliczkami. Miejsce po tym cmentarzu upamiętnia niewielki kopiec znajdujący się na posesji prywatnej.

Zdjecie_13Podczas okupacji niemieckiej cmentarz wojenny w Nowodworze Piaski został odnowiony. W 1940 roku żołnierze niemieckiego batalionu budowlanego Luftwaffe wykonali okrągły cokół z dużych kamieni polnych zwieńczony dużym drewnianym krzyżem. Zbudowano  także betonowy pomnik. Dla upamiętnienia tego faktu pozostawiono też, usytuowany w rogu cmentarza, głaz narzutowy z wyrytym konturem Żelaznego Krzyża i napisem „FRIEDHOF WIEDERBEREGESTELLT VOR LUFTWAFFESBAUBAT. 14 III 1940” informującym o fakcie i dacie odnowienia. Do dziś nie zachowały się: drewniany krzyż cokołu, który uległ zniszczeniu w latach powojennych, napisy na betonowym pomniku oraz istniejący do lat dziewięćdziesiątych XX wieku, stylizowany,  drewniany krzyż.

Cmentarz wojenny w Nowodworze Piaski, jak wiele innych cmentarzy tego typu, urządzono na podstawie projektu zatwierdzonego w urzędzie gubernatorskim w Lublinie. Zgodnie z założeniami dotyczącymi łatwego dostępu do obiektu usytuowano go na brzegu lasu, na południowy wschód od wsi, przy drodze leśnej do Annoboru.

Nekropolia założona została na planie prostokąta o wymiarach 38,20x32,20 m. Do lat trzydziestych XX wieku  znajdowało się na niej 119 mogił pojedynczych i zbiorowych z drewnianymi krzyżami i tabliczkami. W latach trzydziestych przeniesiono tu mogiły oznaczone na mapach archiwalnych numerami od 120 do 136 z obiektów w Nowodworze, Majdanie Kozłowieckim i Kozłówce.

Zdjecie_14Po wybuchu II wojny światowej na istniejących cmentarzach wojennych grzebano ofiary zmagań polsko-niemieckich. Z tego okresu jest  grobowiec dwóch żołnierzy Armii Krajowej poległych w 1943 roku.

Obecnie otoczona metalową siatką i opatrzona tablicą „CMENTARZ WOJENNY W NOWODWORZE PIASKACH ŻOŁNIERZY POLEGŁYCH PODCZAS I I II WOJNY ŚWIATOWEJ” nekropolia pozbawiona jest krzyży nagrobnych, a granice mogił zatarł czas.

Niemniej pamięć i troska o to miejsce są wciąż żywe wśród mieszkańców wsi Annobór, Nowodwór Piaski i Nowodwór oraz uczniów szkół w Nowodworze i Annoborze troszczących się o groby żołnierzy, którym przyszło zginąć na tej ziemi.

Zdjecie_15
Joomla templates by a4joomla